به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، چگونه میتوان میان روایاتِ توصیه به کتمان اعمال نیک (برای پرهیز از ریا) و روایاتِ توصیه به اظهار عمل صالح (برای ایجاد الگوسازی و تشویق دیگران) جمع کرد؟ آیا اختلاف این دسته از روایات ناشی از تفاوت شرایط، نیتها یا قلمروهای مخاطب است؟
بنابر روایت ابنا، در متون روایی، دودسته تعالیم در خصوص شیوه انجام عبادات و اعمال نیک وجود دارد: گروهی که بر پنهانی بودن و انجام مخفیانه عمل تأکید دارند و گروهی دیگر آشکارسازی و علنی کردن آن را توصیه کردهاند. در نگاه نخست، این دودسته از روایات متعارض به نظر میرسند. در ادامه سعی شده با بررسی شواهد روایی، نسبت میان این دودسته روایات روشن شده و راهکار جمع میان آنها را ارائه شود.
الف: فضیلت مخفی بودن عبادات
در آموزههای اسلامی، اصل بر آن است که عبادت و دعا با حالت اخلاص، خشوع و در خلوت انجام گیرد. قرآن کریم در آیه ۵۵ سوره اعراف میفرماید:
«ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْیَهً إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ؛
پروردگارتان را از روی فروتنی و زاری و مخفیانه بخوانید [و از آداب و شرایط دعا تجاوز نکنید]؛ یقیناً خدا متجاوزان را دوست ندارد.»
این آیه بر دعا و عبادت پنهانی تأکید دارد و آن را نشانهای از تواضع و پرهیز از خودنمایی میداند. در روایات نیز همین معنا تکرار شده است. پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله فرمودند:
«خَیْرُ الدُّعَاءِ الْخَفِیُّ قَالَ تَعَالَی ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً؛ (۱)
بهترین دعا آن است که پنهان باشد»
چنانچه خدای تعالی فرموده:
«ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً؛ خدا را در نهان بخوانید.»
همچنین در حدیثی دیگر فرمودند:
«خَیْرُ الْعِبَادَهِ أَخْفَاهَا وَ قَالَ: خَیْرُ الذِّکْرِ الْخَفِیُّ وَ قَالَ: دُعَاءُ السِّرِّ یَزِیدُ عَلَی الْجَهْرِ سَبْعِینَ ضِعْفاً؛ و أثنی الله سبحانه علی زکریا ع بقوله إِذْ نادی رَبَّهُ نِداءً خَفِیًّا؛ (۲)
بهترین عبادات پنهانترین آنهاست و نیز فرمود بهترین ذکر، ذکر پنهانی است همچنین فرمودند: دعای نهانی، هفتاد برابر دعای آشکار، ارزش دارد. خداوند سبحان، زکریا علیهالسلام را چنین ستوده است: "آنگاهکه پروردگارش را نهانی ندا داد".»
این مضمون در کلمات امامان معصوم علیهمالسلام نیز مورد تأکید قرار گرفته است. از امام رضا علیهالسلام نقل شده که فمودند:
«دعای پنهانی هفتاد برابر دعای آشکار برتری دارد.» (۳)
در حدیثی از پیامبر صلیالله علیه و آله نیز نقل شده که فرمودند:
«بزرگترین ثواب را آن عبادتی دارد که پنهانتر انجام گیرد.» (۴)
در روایتی قدسی نیز آمده است که:
«هر کس برای رفع اندوه و گرفتاریهای خود عبادت نهانی داشته باشد، خداوند به او آرامش عطا میکند.» (۵)
امام صادق علیهالسلام نیز در حدیثی میفرمایند:
«مَا یَعْلَمُ عِظَمَ ثَوَابِ الدُّعَاءِ وَ تَسْبِیحِ الْعَبْدِ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ نَفْسِهِ إِلَّا اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی؛ (۶)
بزرگیِ ثواب دعا و تسبیحی را که بنده در خلوت خویش میکند، جز خداوند تبارکوتعالی کسی نمیداند.»
این روایات نشان میدهد که راز و ارزش عبادت در پنهانی بودن آن است. حتی لقمان حکیم در وصایای خویش به فرزندش سفارش کرده است که هرگاه تنها شد، به دعا و نیایش بپردازد. (۷) امام صادق علیهالسلام نیز در حدیثی دیگر میفرمایند: «خداوند بندگانی را که عبادتشان مخفیانه بوده است، بهصورت پنهانی وارد بهشت میگرداند.» (۸)
از مجموعه این روایات برمیآید که مخفی نگاهداشتن عبادات، افزون بر حفظ اخلاص، ثواب و پاداشی بهمراتب بیشتر از عبادات آشکار دارد و در تربیت روحی انسان تأثیری عمیقتر بر جای میگذارد.
ب: شرایط و اهداف آشکار کردن عبادت
در بخش پیشین، بر فضیلت عبادت نهانی تأکید شد. بااینحال، باید توجه داشت که آشکار کردن عبادت، اگر با نیت ریا همراه نباشد، حرام نیست. تنها تفاوت در این است که عبادت پنهانی ثواب بیشتری دارد. چنانکه در حدیثی از امام رضا علیهالسلام آمده است:
«الْمُسْتَتِرُ بِالْحَسَنَهِ لَهُ سَبْعُونَ ضِعْفاً وَ الْمُذِیعُ لَهُ وَاحِدٌ وَ الْمُسْتَتِرُ بِالسَّیِّئَهِ مَغْفُورٌ لَهَا وَ الْمُذِیعُ لَهَا مَخْذُول؛ (۹)
کسی که خوبیهای خود را پنهان دارد، هفتاد برابر پاداش میبیند و کسی که آنرا آشکار کند، یک پاداش دارد و کسی که گناه خود را پوشیده دارد، گناهش بخشیده میشود و کسی که آن را علنی و افشا کند، خوار و ذلیل خواهد شد.»