به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
در روایات آمده که اوقات خود را باید به چند قسمت تقسیم کنیم، مثلاً زمانی برای خواب و زمانی برای خانواده و... آیا این روایات درست است؟ چرا برخی از آنها تعداد بخشها را متفاوت ذکر کردهاند، مثلاً برخی سه قسمت و برخی چهار قسمت؟
پاسخ:
مقدمه
از منظر آموزههای اسلامی، وقت و زمان، مهمترین سرمایه انسان در این دنیاست که اگر از آن به خوبی استفاده کند، ضامن خوشبختی و سعادت وی در آخرت نیز میگردد ازاینرو دین اسلام، وقت را غنیمت شمرده و در روایات اهلبیت علیهمالسلام برای تنظیم اوقات زندگی، توصیههای متعددی وجود دارد. با توجه به سؤال مطرحشده، برخی از احادیث این موضوع آورده میشود و پس از بررسی اعتبار آنها، به تبیین محتوا و چگونگی تقسیم آنها پرداخته میشود.
پاسخ تفصیلی:
الف. گونههای مختلف روایات اوقات
روایاتی که بر تقسیم اوقات زندگی توصیه کردهاند، بر دو گونهاند. برخی از احادیث، اوقات شبانهروز را به سه قسم و برخی به چهار قسم تقسیم کردهاند. به عنوان نمونه، از هر دسته، چند حدیث آورده میشود:
دسته اول: روایاتی که بر سه قسم تأکید کردهاند
حدیث اول: در روایتی از امام صادق علیهالسلام آمده است:
«... یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ الْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ لَهُ سَاعَةٌ یُفْضِی بِهَا إِلَی عَمَلِهِ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سَاعَةٌ یُلَاقِی إِخْوَانَهُ الَّذِینَ یُفَاوِضُهُمْ وَ یُفَاوِضُونَهُ فِی أَمْرِ آخِرَتِهِ وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّاتِهَا فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ فَإِنَّهَا عَوْنٌ عَلَی تِلْکَ السَّاعَتَیْنِ؛(1) شایسته است مسلمان عاقل، زمانی را معین کند که در آن میان خود و خدا به اعمالش رسیدگی کند و ساعتی را برای دیدار با برادرانی قرار دهد که با یکدیگر درباره آخرت گفتگو کنند و ساعتی را برای لذتهای حلالش تعیین کند؛ زیرا این مدت، در دو زمان دیگر به وی نیرو میدهد.»
بر اساس این روایت، اوقات انسان بر سه قسم تقسیم شده است.
1. عبادت
2. دیدار با مومنین
3. تفریح و لذت حلال
روایت دوم: امیرمومنان علیهالسلام به امام حسن علیهالسلام فرمودند:
«یَا بُنَیَّ، لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ: سَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ، وَ سَاعَةٌ یُحَاسِبُ فِیهَا نَفْسَهُ، وَ سَاعَةٌ یَخْلُو فِیهَا بَیْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ؛(2) فرزندم! مؤمن سه وقت دارد: ساعتی برای مناجات با پروردگارش، ساعتی برای محاسبه نفس و ساعتی برای لذتهای حلال.»
بر اساس این روایت، اوقات انسان بر سه قسم تقسیم شده است.
1. عبادت
2. محاسبه نفس
3. تفریح و لذت حلال
دسته دوم: روایاتی که بر چهار قسم تأکید کردهاند
حدیث اول: از امیر مومنان علیهالسلام نقل شده است:
«یَنْبَغِی لِلْعَاقِلِ إِذَا کَانَ عَاقِلًا أَنْ یَکُونَ لَهُ أَرْبَعُ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ سَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ یُحَاسِبُ فِیهَا نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ یَأْتِی أَهْلَ الْعِلْمِ الَّذِینَ یُبَصِّرُونَهُ أَمْرَ دِینِهِ وَ یَنْصَحُونَهُ وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّتِهَا مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ؛(3) شایسته است عاقل اوقات خود را بر چهار قسم نماید: ساعتی را برای عبادت، ساعتی را برای محاسبه و حسابرسی نفس، ساعتی برای آموزش و فراگیری علوم و احکام دین و ساعتی برای لذتهای حلال.»
بر اساس این روایت، اوقات انسان بر چهار قسم تقسیم شده است.
1. عبادت
2. محاسبه نفس
3. آموزش احکام دین
4. تفریح و لذت حلال
حدیث دوم: رسول خدا صلیاللهعلیهوآله در توصیه به ابوذر فرمودند:
«عَلَی الْعَاقِلِ مَا لَمْ یَکُنْ مَغْلُوباً عَلَی عَقْلِهِ أَنْ یَکُونَ لَهُ سَاعَاتٌ سَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سَاعَةٌ یُحَاسِبُ نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ یَتَفَکَّرُ فِیمَا صَنَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ وَ سَاعَةٌ یَخْلُو فِیهَا بِحَظِّ نَفْسِهِ مِنَ الْحَلَال؛(4) بر خردمندی که افسار عقلش را از دست نداده، لازم است وقتهایی برای خود قرار دهد: ساعتی برای مناجات با پروردگار خود، ساعتی برای حسابرسی خود، ساعتی برای تفکر در مخلوقات و آفریدگان خداوند و ساعتی برای بهرهمندی از لذت حلال.»
بر اساس این حدیث، ساعات بر چهار قسم تقسیم شده است:
1. عبادت
2. محاسبه نفس
3. تفکر
4. تفریح و لذت حلال
روایت سوم: در روایتی